Kedilerin dünyayı algılama biçimi insanlarınkinden oldukça farklıdır ve bu algı sürecinde en baskın duyularından biri koku alma duyusudur. Bizim için hafif ve hoş gelen bir koku, bir kedinin hassas burnu için tahammül edilemez bir gürültü gibi hissettirebilir. Kedilerin koku alma yetenekleri, burunlarındaki koku reseptörlerinin sayısı sayesinde bizimkinden yaklaşık kırk kat daha güçlüdür. Bu nedenle, evimizde kullandığımız çeşitli ürünlerin veya mutfağımızdaki gıdaların yaydığı aromalar, dostlarımızın huzurunu doğrudan etkileyebilir.
Kedilerin koku dünyası oldukça seçicidir ve hayatta kalma içgüdüleri gereği bazı keskin kokuları potansiyel tehlike olarak kodlarlar. Doğada zehirli olabilecek bitkiler veya bozulmuş gıdalar genellikle keskin aromalara sahiptir, bu yüzden kediler bu tür uyaranlardan otomatik olarak uzak durma eğilimi gösterirler. Ev ortamında da bu içgüdüsel tepkiler devam eder ve belirli maddeler kedinizde belirgin bir rahatsızlık yaratabilir.
Kedilerin en meşhur düşmanlarından biri narenciye meyvelerinin yaydığı o taze ama keskin aromadır. Limon, portakal, mandalina ve greyfurt gibi meyvelerin kabuklarında bulunan uçucu yağlar, kedi burnu için son derece rahatsız edicidir. Bu kokular sadece itici olmakla kalmaz, aynı zamanda kediler için toksik özellikler de taşıyabilir. Birçok kedi kovucu spreyin içeriğinde narenciye esanslarının kullanılmasının temel sebebi, kedilerin bu kokudan içgüdüsel olarak nefret etmesidir. Eğer kedinizin koltukları tırmalamasını istemiyorsanız, o bölgelere hafifçe narenciye kokusu yaymak etkili bir yöntem olabilir ancak doğrudan temasından kaçınmalısınız.
Sirke, biz insanlar için doğal bir temizlik malzemesi olsa da kediler için adeta bir koku kabusudur. Sirkenin o kendine has asidik ve keskin kokusu, kedilerin hassas burun kanallarını tahriş edebilir. Özellikle fermente kokular kedilere bozulmuş proteinleri veya tehlikeli maddeleri anımsattığı için bu kokudan hızla kaçarlar. Ev temizliğinde sirke kullanmak hijyenik olsa da kedinizin sık vakit geçirdiği alanlarda yoğun sirke kokusu bırakmak onu strese sokabilir. Temizlik sonrası alanı iyice havalandırmak, dostunuzun evin içinde huzurla dolaşabilmesi için hayati önem taşır.
Pek çok insan için ferahlatıcı olan nane ve mentol aroması, kediler için tam tersi bir etki yaratarak itici bir hal alır. Nane bitkisinin içeriğinde bulunan bazı bileşenler kediler için zehirli olabilir ve bu yüzden kediler bu kokuyu bir uyarı sinyali olarak algılar. Diş macunları, ağız bakım suları veya mentollü kremler kedinizi odadan kaçıracak kadar güçlü bir etkiye sahiptir. Kedilerin naneye karşı gösterdiği bu tepki, aslında onların kendilerini koruma mekanizmalarının bir parçasıdır. Nane kokusu içeren ürünleri kedinizin erişemeyeceği kapalı dolaplarda saklamak en doğrusu olacaktır.
İnsanlar üzerinde sakinleştirici etkisiyle bilinen lavanta, ne yazık ki kediler için aynı huzuru sağlamaz. Lavanta bitkisinin kokusu çoğu kedi tarafından çok baskın ve rahatsız edici bulunur. Lavanta yağının yüksek konsantrasyonda koklanması kedilerde mide bulantısı veya baş dönmesi gibi fiziksel belirtilere yol açabilir. Bu nedenle lavanta içeren oda spreyleri veya tütsülerin kedili evlerde dikkatli kullanılması gerekir. Kedinizin lavanta kokan bir battaniyeye veya yatağa yaklaşmadığını fark ederseniz, bunun sebebi kokunun onda yarattığı iticiliktir.
Okaliptüs, hem keskinliği hem de içeriğindeki kimyasal bileşenler nedeniyle kedilerin uzak durmayı tercih ettiği bitkiler arasındadır. Bu bitkinin yağı kediler için toksik kabul edilir ve kokusu doğrudan sinir sistemlerini uyararak onları rahatsız eder. Okaliptüs içeren buhar banyoları veya kremler evde kullanıldığında kedinizde huzursuzluk ve hapşırma gibi tepkiler gözlemleyebilirsiniz. Doğada kediler okaliptüs ağaçlarından uzak dururlar çünkü bu bitkinin aroması onlar için "yenmez" ve "tehlikeli" sinyali taşır. Evinizdeki bitki seçiminde veya uçucu yağ kullanımlarında okaliptüsten kaçınmak kedinizin sağlığı için faydalıdır.
Güne başlarken bizim için vazgeçilmez olan kahve kokusu, kediler için pek de iştah açıcı değildir. Kahvenin içindeki kafein miktarı kediler için ciddi bir risk oluşturduğundan, bu içeceğin güçlü kokusu onlar için doğal bir bariyer işlevi görür. Taze çekilmiş kahve çekirdekleri veya demlenmiş kahve buharı kedinizi mutfaktan uzaklaştırabilir. Kediler genellikle kafeinli maddelerin kokusuna karşı mesafelidirler çünkü bu maddelerin vücutlarına girmesi kalp çarpıntısına ve zehirlenmeye neden olabilir. Kahve telvelerini açıkta bırakmak, meraklı bir kedinin bile burnunu kıvırmasına neden olacak kadar güçlü bir iticidir.
Karabiber, pul biber, hardal ve tarçın gibi keskin baharatlar kedilerin burun zarlarını yakacak kadar güçlü etkilere sahiptir. Bu baharatların partikülleri havaya karıştığında kedilerde şiddetli hapşırma krizlerine yol açabilir. Kediler baharatlı gıdalara karşı hiçbir zaman ilgi duymazlar ve bu kokuların bulunduğu alanlardan hızla uzaklaşırlar. Tarçın her ne kadar bize sıcak bir koku gibi gelse de kediler için fazla yoğun ve uyarıcıdır. Bu tür baharatların mutfakta ağzı açık bırakılmaması, kedinizin yanlışlıkla bu tozları solumasını önlemek açısından kritiktir.
Mutfaklarımızın temel taşları olan soğan ve sarımsak, kediler için sadece kokusuyla değil, içeriğiyle de son derece tehlikelidir. Bu gıdaların yaydığı sülfürlü bileşikler kedilerin koku duyusunu adeta felç eder ve onları derinden rahatsız eder. Soğan ve sarımsak kedilerde ciddi anemiye (kansızlık) yol açabilecek toksinler barındırdığından, kediler bu kokuyu ölümcül bir tehdit olarak algılar. Pişirme esnasında çıkan yoğun soğan kokusu kedinizin mutfaktan çıkıp evin en uzak köşesine gitmesine neden olabilir. Bu besinlerin çiğ veya pişmiş fark etmeksizin kedinizin koku menzilinden uzak tutulması gerekir.
Kedilerin belirli kokulara karşı gösterdiği bu güçlü tepkilerin arkasında yatan temel sebep biyolojik yapılarındaki üstünlüktür. Kedilerin burunlarında yaklaşık iki yüz milyon koku alma hücresi bulunur ve bu durum onları kokuya karşı aşırı hassas hale getirir. Ayrıca ağızlarının tavanında bulunan Jacobson organı (vomeronazal organ) sayesinde kokuları sadece koklamazlar, adeta tatlarını da alırlar. Bu gelişmiş sistem, kedilerin çevresindeki kimyasal değişimleri en ince ayrıntısına kadar fark etmesini sağlar.
Kedilerin koku tercihlerini etkileyen bazı faktörleri şu şekilde sıralayabiliriz:
● Hayatta kalma güdüsü: Kediler doğada kendilerine zarar verebilecek zehirli bitkileri ve bozulmuş avları kokularından tanırlar.
● Bölgesel işaretleme: Kediler kendi bölgelerini kokuyla işaretlerler; bu yüzden yabancı ve baskın kokular onların hakimiyet alanını tehdit ediyor gibi hissettirebilir.
● Duyusal aşırı yüklenme: Çok yoğun kokular kedilerin koku alma sistemini yorar ve yön duygularını karıştırabilir.
● Solunum hassasiyeti: Bazı kokular kedilerin burun ve boğaz yollarında fiziksel irritasyona neden olarak rahatsızlık verir.
Sadece sevilmeyen kokular değil, aynı zamanda kedilerin sağlığını ciddi şekilde tehdit edebilecek kokulu maddeler de bulunmaktadır. Bir kokunun sadece itici olması ile fiziksel zarar vermesi arasında büyük bir fark vardır. Bazı maddeler kediler tarafından solunduğunda ciğerlerine zarar verebilir veya karaciğerleri tarafından işlenemediği için toksik birikime yol açabilir. Bu tür maddeler genellikle ev temizliğinde veya kişisel bakımda kullanılan kimyasal ağırlıklı ürünlerdir. Kedinizin sağlığını korumak adına bu tür ürünleri kullanırken ekstra dikkatli olmalı ve alanı mutlaka havalandırmalısınız.
Uçucu yağlar, bitkilerin özlerinden elde edilen çok konsantre maddelerdir ve kedilerin karaciğerleri bu yağlardaki bileşenleri parçalamakta zorlanır. Çay ağacı yağı, nane yağı, kekik yağı ve tarçın yağı gibi ürünler difüzör aracılığıyla havaya yayıldığında kedinizde solunum güçlüğü yaratabilir. Bu yağların kokusu bizler için terapi etkisi yaratsa da kedilerde uyuşukluk, kusma ve denge kaybı gibi belirtilere neden olabilir. Kedili bir evde uçucu yağ kullanımı yapılacaksa, mutlaka kedi dostu olduğu bilinen ve çok düşük konsantrasyonlu olanlar tercih edilmelidir. Aksi takdirde, sürekli bu kokulara maruz kalmak kedinizin uzun vadede sağlığını bozabilir.
Çamaşır suyu, amonyak ve ağır yüzey temizleyiciler kediler için en tehlikeli koku kaynakları arasındadır. Özellikle amonyak kokusu, kedilerin idrarındaki kokuya benzediği için kedide kafa karışıklığı yaratabilir ve onu evin içine idrar yapmaya teşvik edebilir. Çamaşır suyunun keskin kokusu ise kedilerin solunum yollarında yanmaya ve uzun süreli hasara yol açabilir. Temizlik yaparken kedinizi başka bir odada tutmak ve zeminler kuruyana kadar kokunun dağılmasını beklemek gerekir. Kimyasal kokuların baskın olduğu bir evde kediler kendilerini güvende hissetmez ve sürekli bir stres hali yaşarlar.
Kişisel parfümlerimiz, deodorantlar ve oda spreyleri kedilerin koku alma duyusuna doğrudan bir saldırı niteliği taşıyabilir. Parfüm içeriğindeki alkol ve sentetik esanslar kedilerde hapşırma, göz sulanması ve öksürük gibi alerjik reaksiyonları tetikleyebilir. Özellikle kedinizi kucağınıza almadan hemen önce parfüm sıkmak, onun sizinle olan bağını koku nedeniyle zayıflatabilir çünkü artık tanıdığı "güvenli koku" kaybolmuştur. Oda spreyleri ise havada asılı kalan partikülleri nedeniyle kedilerin tüylerine yapışabilir ve kediler kendilerini yalarken bu kimyasalları yutabilirler. Kokusuz veya doğal içerikli ürünlere yönelmek kedili evler için her zaman daha sağlıklı bir yaklaşımdır.
Kedilerin limon kokusundan kaçmasının temel nedeni, limonun içeriğindeki limonen ve linalool gibi maddelerin onlar için hem çok keskin hem de zehirli olmasıdır. Bu bileşenler kedilerin sinir sistemini olumsuz etkileyebilir ve kediler bunu evrimsel süreçte bir tehlike işareti olarak öğrenmişlerdir. Ayrıca limonun asidik yapısı kedilerin burun mukozasını tahriş eder ve bu da fiziksel bir acı hissetmelerine neden olabilir. Dolayısıyla bir kedi limon kokusu aldığında sadece kötü bir koku almaz, aynı zamanda potansiyel bir biyolojik tehditten kaçınma refleksi gösterir.
Kedili bir evde sirke ile temizlik yapmak kimyasal temizleyicilere göre çok daha güvenli bir alternatiftir ancak kullanım şekline dikkat edilmelidir. Sirke doğal bir dezenfektan olsa da kedinizin bu kokudan hoşlanmayacağını unutmamalı ve sirkeyi suyla seyrelterek kullanmalısınız. Temizlik yapılan alanın kediniz oraya girmeden önce iyice kuruduğundan ve kokunun uçtuğundan emin olmanız onun konforu için yeterli olacaktır. Sirke kokusu uçtuktan sonra geriye herhangi bir zararlı kalıntı bırakmadığı için kediler için çamaşır suyundan çok daha sağlıklı bir seçenektir.
Necla Girginer, hayatını kedilerle paylaşan ve yıllardır sokak hayvanlarının bakımına gönüllü olarak destek veren bir kedi dostudur. İlk kedisini yaklaşık 15 yıl önce sahiplenmiş, bugün ise dört kedisiyle birlikte yaşayan Necla aynı zamanda mahallesindeki birçok sokak kedisinin de bakımını üstlenmektedir. Günlük hayatında edindiği deneyimleri ve araştırmalarını kedi sahipleriyle paylaşmayı sever.
